Sztuka dla zdrowia psychicznego. Jak kultura wpływa na nasze samopoczucie?

Nie każdy odpoczynek musi oznaczać bezczynność. Czasem więcej daje nam chwila z ulubioną muzyką, malowanie bez konkretnego planu czy udział w warsztatach, podczas których możemy oderwać myśli od codziennych obowiązków. Takie momenty wytchnienia są szczególnie cenne, gdy towarzyszą nam stres, napięcie i psychiczne zmęczenie. Jak wynika z raportu CBOS Samopoczucie Polaków w 2025 roku, 40% badanych często lub bardzo często doświadczało zdenerwowania i rozdrażnienia, a 31% – zniechęcenia i znużenia. Choć wyniki wskazują na poprawę samopoczucia w porównaniu z poprzednim rokiem, potrzeba szukania sposobów na odzyskanie wewnętrznej równowagi nie znika.

Jedną z takich możliwości jest kontakt ze sztuką. Słuchanie muzyki, odwiedzanie wystaw czy samodzielna twórczość pozwalają na chwilę zwolnić, skupić uwagę na czymś przyjemnym i dać ujście emocjom. Tymczasem, według danych GUS za 2024 rok, amatorską aktywność plastyczną deklarowało zaledwie 5,2% badanych, muzyczną – 4,7%, a taneczną – 4,0%. A przecież nie trzeba mieć szczególnych zdolności ani ambitnego celu, żeby czerpać satysfakcję z działań artystycznych. Sztuka może stać się naturalnym elementem codzienności i jedną z dostępnych form troski o własne samopoczucie.

Naukowe spojrzenie na korzyści płynące ze sztuki

Czy kilka chwil spędzonych w galerii albo przy własnym projekcie artystycznym może rzeczywiście wpłynąć na to, jak się czujemy? Badania sugerują, że tak, choć znaczenie ma zarówno rodzaj aktywności, jak i sposób naszego zaangażowania.

Na łamach „Frontiers in Public Health” przedstawiono analizę obejmującą 7182 dorosłych mieszkających w Anglii. Jej autorzy zauważyli, że zajmowanie się rękodziełem i innymi formami twórczości wiązało się z większym poczuciem szczęścia, satysfakcją z życia oraz przekonaniem, że ma ono sens. Korzyści mogą płynąć także z uczestnictwa w wydarzeniach artystycznych. W badaniu opublikowanym w „PLOS One” u 92 młodych dorosłych po oprowadzaniu po wystawie współczesnych dzieł odnotowano spadek lęku sytuacyjnego i wzrost empatii oraz współczucia.

Dlaczego takie doświadczenia mogą nam służyć? Jednym z możliwych wyjaśnień jest zaangażowanie uwagi i emocji. Skupienie na tworzeniu lub odbiorze sztuki pozwala na chwilę oderwać się od codziennych spraw, a własna aktywność może przynosić satysfakcję i wzmacniać poczucie sprawczości. Obraz, ruch czy dźwięk bywają też sposobem na wyrażenie przeżyć, które trudno ująć w słowa. Nie bez znaczenia pozostaje społeczny wymiar kultury – wspólne doświadczenia artystyczne sprzyjają budowaniu relacji, dają poczucie przynależności i mogą łagodzić poczucie osamotnienia.

Od wyciszenia po twórczą energię – jak znaleźć coś dla siebie?

Wybór artystycznego zajęcia warto zacząć od pytania: na co właściwie mamy dziś ochotę? Możliwości jest wiele, dlatego najlepiej kierować się własnym nastrojem, potrzebami i zainteresowaniami:

Jeśli chcielibyśmy zająć czymś ręce, możemy spróbować ceramiki, kolażu albo haftu.
Gdy ciągnie nas do ruchu, dobrym wyborem będzie taniec, a miłośnicy muzyki mogą spróbować śpiewu lub gry na instrumencie.
Z kolei osoby, które wolą działać we własnym tempie, mogą sięgnąć po fotografię, rysunek czy twórcze pisanie.
Jeśli natomiast szukamy okazji do wspólnego spędzania czasu, warto rozejrzeć się za zajęciami teatralnymi, chórem lub warsztatami grupowymi.

Pierwszy krok może być naprawdę niewielki – kilka minut uważnego słuchania muzyki, zdjęcie zrobione podczas spaceru albo spontaniczny szkic. Można też wybrać się na jednorazowe warsztaty i sprawdzić, czy dana aktywność nam odpowiada. Warto eksperymentować, ponieważ czasem dopiero po kilku próbach odkrywamy coś, do czego naprawdę chcemy wracać.

Tworzyć dla przyjemności, nie na ocenę

Nawet jeśli sięgamy po sztukę wyłącznie dla własnej przyjemności, łatwo potraktować pierwszą próbę jak sprawdzian umiejętności. Krzywo ulepiony kubek czy szkic, który nie przypomina zamierzonego obrazu, mogą szybko wywołać myśl, że zwyczajnie nie mamy do tego talentu. A przecież jedna nieudana próba nie świadczy o naszych możliwościach. Tym bardziej nie warto porównywać jej z dopracowanymi efektami, które oglądamy w internecie.

Jak więc nie wpaść w pułapkę nadmiernego krytycyzmu? Przede wszystkim warto oddzielać ocenę konkretnego działania od oceny samych siebie. Zamiast myśleć „nigdy nic mi nie wychodzi”, lepiej zastanowić się, co tym razem sprawiło trudność i czego możemy spróbować inaczej. Dobrze też dostrzegać drobne postępy – opanowanie nowej techniki, ukończenie pierwszej pracy czy przełamanie tremy podczas występu. Takie podejście przydaje się nie tylko w twórczości, ale również w codziennym życiu. Więcej wskazówek dotyczących doceniania własnych osiągnięć, samoakceptacji i radzenia sobie z niepowodzeniami można znaleźć w artykule: Poczucie własnej wartości – jak je zbudować lub wzmocnić?

Swobodne eksperymentowanie przychodzi łatwiej w otoczeniu, które pozwala popełniać błędy, zadawać pytania i rozwijać umiejętności we własnym tempie. W takiej atmosferze nawet pierwsze, nieporadne próby mogą stać się źródłem przyjemności.

Dom kultury – miejsce na twórczość bez presji

Dobrym miejscem do odkrywania nowych zainteresowań może być pobliski dom kultury. Organizowane w nim warsztaty i zajęcia dają okazję do poznawania różnych technik artystycznych, rozwijania umiejętności i uczenia się od innych. Nie trzeba przy tym od razu określać ambitnych celów – można przyjść z ciekawości, spróbować czegoś nowego i przekonać się, czy dana forma twórczości nam odpowiada.

Ważną zaletą takich miejsc jest również ich społeczny charakter. Regularne spotkania, rozmowy podczas wspólnej pracy czy wymiana doświadczeń sprawiają, że uczestnictwo w kulturze staje się czymś więcej niż pojedynczym wydarzeniem. Dom kultury może być przestrzenią, do której wracamy nie tylko ze względu na konkretne zajęcia, lecz także dla atmosfery i osób, które poznajemy po drodze.

Zdrowie psychiczne – kiedy warto sięgnąć po dodatkową pomoc?

Muzyka, malowanie czy udział w warsztatach mogą być cennym sposobem na odreagowanie trudnego dnia. Zdarza się jednak, że napięcie nie mija, a problemy zaczynają odbijać się na śnie, relacjach, pracy czy innych codziennych obowiązkach. W takiej sytuacji warto sięgnąć po profesjonalną pomoc, zamiast próbować radzić sobie ze wszystkim samodzielnie.

Pierwszym krokiem może być rozmowa z psychologiem, psychoterapeutą lub psychiatrą. Wsparcie oferują również centra zdrowia psychicznego, a osobom dorosłym w kryzysie emocjonalnym służy całodobowy, bezpłatny i anonimowy numer 116 123. Gdy pojawia się bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, potrzebna jest pilna interwencja – pod numerem 112 lub w odpowiedniej izbie przyjęć albo SOR-ze.

Profesjonalne wsparcie i aktywność artystyczna mogą się wzajemnie uzupełniać. Twórczość pozostaje wówczas przestrzenią na odpoczynek, wyrażanie emocji i rozwijanie własnych zainteresowań.

Przestrzeń dla siebie i swoich emocji

W natłoku obowiązków łatwo zapomnieć o tym, co robimy wyłącznie dla własnej przyjemności. Warto jednak świadomie znajdować czas na doświadczenia, które pozwalają nam zwolnić, rozwijać zainteresowania i oderwać się od rutyny. Nie muszą to być wielkie wydarzenia ani ambitne przedsięwzięcia. Czasem wystarczy odrobina ciekawości i gotowość, aby spróbować czegoś nowego.

Dbanie o dobrostan psychiczny to przecież nie tylko reagowanie na trudności, ale również pielęgnowanie tego, co sprawia nam radość i daje poczucie spełnienia. Kontakt z kulturą może stać się ważną częścią tak rozumianej troski o siebie.

Źródła:

https://psychoterapiacotam.pl/ – Poczucie własnej wartości – jak je zbudować lub wzmocnić?
Samopoczucie Polaków w 2025 roku – Centrum Badania Opinii Społecznej
Uczestnictwo ludności w kulturze w 2024 r. – Główny Urząd Statystyczny
What is the evidence on the role of the arts in improving health and well-being? A scoping review – Światowa Organizacja Zdrowia
Arts and Health – National Endowment for the Arts
Creating arts and crafting positively predicts subjective wellbeing – Keyes H., Gradidge S., Forwood S.E. i in.
Art-induced psychological well-being: Individual traits shape the beneficial effects of aesthetic experiences – Castellotti S, Gragnoli E, Baglioni G. i in.

Autor: J.W.